Andrzejkowe wróżby i zwyczaje

Żadne imieniny nie wzbudzają tyle emocji, co imieniny Andrzeja. A dokładniej wigilia imienin Andrzeja, ponieważ imprezę andrzejkową urządza się w nocy z 29 na 30 listopada.

GENEZA ANDRZEJKOWYCH WRÓŻB

Nikt nie wie, kiedy zaczęto obchodzić to święto, jaka jest jego geneza i dlaczego od wieków wróżby andrzejkowe polegają głównie na szukaniu męża. Prawdopodobne wersje są dwie – albo narodziły się w starożytnej Grecji, albo w krajach celtyckich / germańskich. W języku greckim andros to mężczyzna, upatruje się więc w świętym Andrzeju (Andress) szafarza rozdającego dobrych mężów. Druga teoria pochodzenia andrzejkowych wróżb opiera się na wierzeniach celtyckich i starogermańskich, gdzie dominującą rolę w tamtejszej kulturze odgrywał Frey – bóg płodności i urodzaju, światła i deszczu, władający też wiatrami i oceanami.

Natomiast, jak głosi Ewangelia, św. Andrzej był pierwszym z dwunastu powołanych apostołów, i to on, jako pierwszy głosił Ewangelię w Bizancjum. Za swoje nauki został skazany na śmierć męczeńską. A chrześcijanie modlili się i modlą nadal do niego o pomoc w sprawach matrymonialnych i wypraszaniu potomstwa. Jest patronem małżeństw i orędownikiem zakochanych.

A ponieważ u Rusinów w dniu naszych Andrzejek wypadał, według kalendarza juliańskiego, dzień św. Łucji – wierzono w szczególną moc czarownic, które wraz z diabłami odprawiały sabat. Zwiększało to znaczenie dnia św. Andrzeja we wsiach Zamieszańców i Dolinian, zamieszkałych przez ludność obu wyznań.

ANDRZEJKOWE WRÓŻBY I ZWYCZAJE

Od początków tego święta praktykowano przede wszystkim wróżby dotyczące zamążpójścia panien. Jednak zanim Andrzejki stały się świeckim świętem, dziewczęta przez rozpoczęciem wróżenia starały się zyskać względy św. Andrzeja poprzez modły i zachowanie postu.

W południowo-wschodniej Polsce, oprócz samych wróżb, panował zwyczaj „obsiewania łóżka zbożem” lub wkładania zbóż pod poduszkę. Zabieg ten miał w przyszłości zapewnić liczne potomstwo owej pannie. Następnie, gdy dziewczyna wyspała się na zbożu, od razu po przebudzeniu miała zanotować swoje sny. Wszak mógł się jej przyśnić przyszły małżonek.

Na Łemkowszczyźnie również stosowano wtedy siew, jednak w odmiennej postaci. Panna wysiewała len na drodze, a „bronowała” go męskimi spodniami, mówiąc:

Andriju, Andriju, ja z toboju len siju.

Daj mi Boże znaty z kym budu sia braty.

Jak prijde pes, budce weselisko hnet.

Jak prijde wrona, ciłyj rok doma.

Wróżba mówiła, że jeśli tą drogą pierwszy przeszedł mężczyzna, rychły był ożenek. Jeżeli zaś kobieta, panna musiała jeszcze przynajmniej rok na ukochanego czekać.

Inną wróżbą, znaną już w całej Polsce, było lanie wosku. Przez klucz albo przez miotłę. Cień zastygniętej masy miał pokazywać najbliższą przyszłość…

Przykładów wróżb były dziesiątki. Wróżono z kołków w płocie, czy panna zmieni stan cywilny (liczba parzysta oznaczała zamążpójście), a także kto będzie jej mężem (wyliczanka „kawaler” – „wdowiec”).

Wróżono też za pomocą butów. Pierwsza wróżba polegała na rzucaniu buta za siebie. Dziewczyna stawała pod tragarzem (miejscem, gdzie była wycięta rozeta) i rzucała but przez lewe ramię – gdy upadł noskiem w stronę drzwi, panna mogła spodziewać się rychłego zamążpójścia. W przeciwnym wypadku musiała jeszcze trochę poczekać. Inną, bardziej znaną wróżbą było ustawianie butów, jeden z drugim, przez wszystkie zebrane panny. Ten, który pierwszy dotarł do progu, miał należeć do panny, która jako pierwsza miała wyjść za mąż.

Większość wróżb panny przeprowadzały w swoim gronie, z dala od mężczyzn a nawet w ukryciu przed nimi, dlatego mężczyźni mało wiedzieli na temat andrzejkowych zwyczajów…

Jedno jest pewne, Andrzejki jeszcze długo będą wzbudzać wielkie emocje. Uwielbiamy przecież magię, przesądy i wróżby – choć mówi się o nich coraz mniej i rzadziej przywiązuje do nich uwagę. Może jednak ktoś zechce wrócić do korzeni i zainteresować się praktykowanymi dawniej zwyczajami. Nie jako wiarygodnym źródłem wiedzy o naszej przyszłości, ale świetnymi pomysłami na zabawę. Dawniej tego dnia panny ani przez chwilę się nie nudziły 😉

 

Marta Kusz

 

źródła:

  • „Ludowe obrzędy doroczne w Polsce południowo-wschodniej” Andrzej Karczmarzewski
  • http://mowimyjak.se.pl/styl-zycia/uroczystosci/andrzejki-co-za-swieto-skad-wywodza-sie-andrzejki-historia-wrozby,87_32847.html

 

No Comments Yet

Leave a Reply

Your email address will not be published.