Boże Narodzenie w dawnej obrzędowości

25 grudnia – w tym dniu gospodarz nie mógł się do łóżka położyć, bo wierzono, że wtedy by mu zboże na przyszły rok wyległo. Święta spędzano rodzinnie, pod jemiołą zawieszoną nad stołem, czasem też nad drzwiami. Pod koniec XIX wieku zaczęła się pojawiać choinka – zwykle świerk lub jodła.

Pierwsze choinki

W niższych regionach Podkarpacia powszechnie robiono tzw. „podłaźniczki” – były to czubki choinki, zawieszane pod sufitem górą do dołu, z ciasteczkami, orzechami, jabłkami i słomianymi zabawkami.

Podłaźniczki zapewnić miały domowi pokój  i błogosławieństwo. Po świętach podłaźniczek się nie wyrzucało, lecz zakopywano w polu, a smakołykami z niego obdzielano domowe zwierzęta.

Adam Szary

 

Boże Narodzenie – dzień harmonii

Gdy wigilia była najbardziej pracowitym dniem w roku (a przynajmniej na taki miała wyglądać), tak w Boże Narodzenie nie można było nawet kroić chleba. Pierwszy dzień świąt zdecydowanie kontrastował z nastrojem wigilii.

Przede wszystkim, z domu wychodziło się głównie do kościoła. Spędzano ten dzień w gronie najbliższych, nie odwiedzano się. Wyjątkiem byli tylko połaźnicy. Poza tym, dzień należało spędzić w ciszy i spokoju. Rozmawiając ściszonymi głosami i wystrzegając się jakiegokolwiek hałasowania.

Nie wolno było gotować, ani też wykonywać prac z tym związanych – jak choćby obieranie ziemniaków czy noszenie wody. Również sprzątanie, słanie łóżek czy kąpiele nie wchodziły w grę. Można było jedynie obmyć się w wiadrze, do którego uprzednio wrzucono pieniążek lub opłatek. Oczywiście – woda powinna być przyniesiona jeszcze przed kolacją wigilijną.

Boże Narodzenie jak szabat

Tak wielka ilość zakazów przywołuje na myśl szabat, w czasie którego nie można np. wzniecać ognia, zbierać drzewa czy zrywać czegokolwiek. Należy wystrzegać się pracy, ponieważ jest ona zakłóceniem stanu pokoju pomiędzy człowiekiem a naturą. Erich Fromm definiował pracę jako wszelką ingerencję człowieka w sprawy świata fizycznego, bez względu na to, czy było to coś pozytywnego czy negatywnego.

Według Fromma i dawnych mieszkańców tych ziem, praca była symbolem konfliktu i dysharmonii, odpoczynek natomiast – wyrazem godności, pokoju i wolności. Szabat natomiast jest aktem pojednania człowieka z naturą – gdzie człowiek powinien pozostawić naturę nietkniętą.

W tradycji ludowej ta wstrzemięźliwość byłą dążnością do pełnej harmonii z naturą i oczekiwaniem na Mesjasza. Wierzono, że przez dwanaście świętych wieczorów po kolędzie chodzi sam Jezus – dlatego nie opuszczano domów. Czasem zapalano mu świeczkę w oknie, by mógł łatwiej odnaleźć drogę.

Boże Narodzenie wg kalendarza juliańskiego

W przypadku grekokatolików i prawosławnych, święta Bożego Narodzenia znaczą to samo, odbywają się natomiast 13 dni później. Dla wszystkich chrześcijan to dzień radości z przyjścia na świat Zbawiciela. Czas rodzinnych spotkań, życzeń i kolędowania.

Podobne do pasterki rzymskokatolickiej, prawosławne nocne uroczystości składają się z trzech części – to Wełykie Powoczeria, podczas których śpiewa się psalmy i stopniowo przechodzi od ciemności do światła. Później jest Jutrznia i odbywająca się już po północy Liturgia bożonarodzeniowa. Podobnie jest w Kościele greckokatolickim.

W cerkwiach nie ma szopek – zastępują je ikony przedstawiające narodzenie Jezusa.
Uroczystości Bożego Narodzenia w kościołach wschodnich trwają 3 dni – nie licząc wieczoru wigilijnego – aby w ten sposób podkreślić udział Trójcy Świętej w dziele zbawienia.

Pierwszego dnia świąt gospodarze dawali zwierzętom wodę święconą do picia i siano z wigilijnego stołu do jedzenia po to, by w domu nie brakowało zdrowia i pomyślności. Trochę święconej wody w tej samej intencji wlewało się do studni.

Wieczorem, około godziny 17, w cerkwiach odbywają się nabożeństwa Wielkiej Wieczerni, po których wyruszają kolędnicy. Zamiast szopki niosą ogromną, ręcznie zrobioną gwiazdę, nieodłączny i jedyny atrybut prawosławnych kolędników. Po nocnych nabożeństwach wierni spotykają się w rodzinnym gronie.

Marta Kusz

 

źródła:

  • “Tajemnice bieszczadzkich roślin. Wczoraj i dziś” Adam Szary
  • “Ludowe obrzędy doroczne w Polsce południowo-wschodniej” Andrzej Karczmarzewski
  • https://www.deon.pl/religia/kosciol-i-swiat/z-zycia-kosciola/art,20989,prawoslawna-wigilia-swiat-bozego-narodzenia.html
  • https://rzeszow.tvp.pl/28523240/prawoslawni-i-grekokatolicy-swietuja-boze-narodzenie
No Comments Yet

Leave a Reply

Your email address will not be published.