Forty Twierdzy Przemyśl

Twierdza Przemyśl to twierdza pierścieniowa złożona z dwóch pierścieni obronnych, położona na zewnętrznej krawędzi łuku Karpat.

Twierdza Przemyśl to jedna z największych atrakcji regionu, nie tylko zresztą dla amatorów militariów, przemyski zespół fortyfikacji tworzył przecież jedną z największych twierdz Europy. Sukcesywnie odrestaurowywane obiekty stają się celem licznych turystów przybywających tu z kraju i z zagranicy. Dotarcie do poszczególnych obiektów umożliwiają oznakowane szlaki turystyczne piesze i rowerowe. Szczególnie godne zwiedzenia są najlepiej zachowane obiekty takie jak: fort nr I „Salis-Soglio”, fort nr XI „Duńkowiczki”, fort nr VIII „Łętownia”, fort nr XII „Werner” oraz fort nr XV „Borek”.

Ciekawą ekspozycję, poświęconą dziejom Twierdzy Przemyśl zobaczyć można w Muzeum Narodowym Ziemi Przemyskiej, koniecznie trzeba też zwiedzić Muzeum Twierdzy Przemyśl – unikatową ekspozycję dotyczącą I wojny światowej, prezentowaną przez Stowarzyszenie 3 Historycznego Galicyjskiego Pułku Artylerii Fortecznej im. Księcia Kinsky’ego, które mieści się przy ul. Katedralnej 6/4. Interesujące pod względem historycznym i architektoniczny są również przemyskie cmentarze wojskowe, na których spoczywa wielu żołnierzy poległych w Wielkiej Wojnie.

Twierdza sięga swą historią lat 1854-55, kiedy to powstały pierwsze szańce obozu warownego. W latach 80. XIX w. przekształcono je w forty artyleryjskie, a u schyłku tego stulecia w forty pancerne. Ostatnie fortyfikacje polowe ukończono już obliczu wojny. Przed jej wybuchem pierścień zewnętrzny Twierdzy miał 45 km obwodu i składał się  nie tylko z wymienionych niżej fortów głównych ale także licznych umocnień dzieł międzypolowych. Na początku działań wojennych na terenie twierdzy stacjonowało 130 000 żołnierzy, było tutaj 14500 koni, 1022 dział i 4000 wozów taboru.

Twierdza Przemyśl  oblegana była w okresie od 17 września do 10 października 1914 r. oraz od 5 listopada 1914 do 22 marca 1915 r. W tym ostatnim dniu dowodzący obroną gen. Hermann Kusmanek von Burgneustädten poddał Twierdzę Rosjanom, dokonując wcześniej maksymalnych zniszczeń, które uniemożliwiły wrogowi ponowne wykorzystanie fortyfikacji. Po kilku miesiącach, w czerwcu 1915 r., dzięki ofensywie rozpoczętej bitwą pod Gorlicami, Przemyśl został odbity z rąk Rosjan.

FORTY TWIERDZY PRZEMYŚL:

Fort I Siedliska „Salis Soglio”

Fort główny na skraju miejscowości Siedliska, jeden z najbardziej znanych przemyskich fortów. Swoje imię otrzymał na cześć Daniela Salisa-Saglio austriackiego generała o szwajcarskim rodowodzie, który w latach 1871-1875 był dyrektorem budowy fortyfikacji twierdzy i jej konstruktorem. Fort I “Salis-Soglio” stanowił główny punkt oporu wschodniego odcinka obrony – tzw. Grupy Siedliskiej, w skład której ponadto wchodziło 6 innych fortów, kilkanaście baterii artyleryjskich oraz kilka punktów oporu piechoty.

To z tego właśnie kierunku przyszło główne uderzenie wojsk rosyjskich – od 5 do 8 października 1914 r., Grupa Siedliska jednak skutecznie odparła ataki oddziałów rosyjskich, usiłujących zdobyć twierdzę szturmem – straty armii carskiej sięgnęły w tych dniach niemal 3 tys. żołnierzy. Pomimo rozbiórek Fort I jest jednym z najlepiej zachowanych obiektów Twierdzy Przemyśl i umożliwia dość dobre poznanie ówczesnej architektury obronnej oraz warunków życia wojsk fortecznych.

Fort II – Jaksmanice

Fort pancerny, zbudowany na wzgórzu o wysokości 427 m, należał wraz z fortem IV “Optyń” do najpotężniejszych fortów obrony bliskiej, z opancerzonymi stanowiskami obserwacyjnymi. Z fortu zachowała się ściana narożna koszar, częściowo schron pogotowia, relikty dwukondygnacyjnych tradytorów oraz pozostałości schronów i stanowisk obserwacyjnych w obrębie wału.

Fort III – Łuczyce

Fort należący do południowo-wschodniego odcinka obrony, był typowym fortem obrony bliskiej, o pięciobocznym narysie, artyleryjskim, jednowałowym. Wraz z Grupą Siedliska był najbardziej narażony na atak wroga – jego zadaniem było bowiem osłanianie drogi i linii kolejowej prowadzącej z Przemyśla do Chyrowa. Obiekt zachował się do dziś w stosunkowo dobrym stanie. Przetrwały koszary oraz większość poprzecznic na wałach wraz z magazynem amunicji. Zachowała się także brama wjazdowa w szyi fortu oraz jeden z kojców w fosie. Z fortecznego wzgórza i pobliskich działobitni “Mogiłek” rozciąga się wspaniały widok na Optyń, Hermanowice, Rożubowice, Przemyśl i przygraniczne tereny Ukrainy.

W 2009 r. Stowarzyszenie Opieki i Rewitalizacji Linii Mołotowa Projekt 8813 wydzierżawiło od gminy wiejskiej Przemyśl fort III Łuczyce, planując utworzenie tutaj muzeum.

Fort IV – Optyń

Fort pancerny, wybudowany na wzniesieniu, na południe od Pikulic, stanowił zabezpieczenie południowego odcinka obrony – przede wszystkim szosy i linii kolejowej na Dobromil. Nocą z 7 na 8 października 1914 r., toczyły się tutaj szczególnie ciężkie walki – straty Rosjan wyniosły tej nocy ok. 1800 żołnierzy. Do dziś zachowały się szczątki koszar szyjowych, poprzecznice ze schronami oraz resztki schronu centralnego a także zniszczone stanowiska baterii pancernych. Latem 1998 r. została tu odnaleziona ważąca 12 ton pancerna kopuła wieży obserwacyjnej, zachowana w idealnym stanie, która obecnie znajduje się na forcie XV “Borek”.

Fort V – Grochowce

Był to fort artyleryjski, jednowałowy założony na miejscu istniejącego tu wcześniej szańca. Do dnia dzisiejszego zachowały się w dobrym stanie koszary szyjowe, schron centralny z poternami a także schrony pogotowia na wale oraz umocnienia ziemne fortu. Poza tym w fosie możemy zobaczyć ruiny kaponier.

Fort VI – Iwanowa Góra “Helicha”

Fort VI – Iwanowa Góra potocznie nazywany jest fortem Helicha. Powstał on na bazie siedmiobocznego szańca ziemno-drewnianego ok. roku 1880 (później był modernizowany). Był to fort artyleryjski, jednowałowy, który osłaniał południowo-zachodni odcinek obrony Twierdzy. Do dnia dzisiejszego zachowały się tu: wał z poprzecznicami i schronami pogotowia, resztki koszar szyjowych, poterna oraz brama szyjowa.

Fort VII – Prałkowce

Fort artyleryjski jednowałowy, który zamykał pierścień zewnętrzny na południe od rzeki San, mając za zadanie niedopuszczenie wroga do Przemyśla od strony Sanoka i Birczy. Zachowały się w dobrym stanie koszary szyjowe, schron centralny a także umocnienia ziemne fortu.

Fort VIII Łętownia

Fort główny, artyleryjski, jednowałowy, jest jednym z lepiej zachowanych fortów Twierdzy Przemyśl, stopień jego zniszczenia szacuje się zaledwie na ok. 20%. Na jego terenie w czasie okupacji Niemcy dokonywali egzekucji Polaków i Żydów zwożonych tutaj z Przemyśla i Jarosławia. Tamte tragiczne wydarzenia upamiętnia wzniesiony w pobliżu fortu obelisk. Po wojnie przez wiele lat fort ten użytkowany był jako skład win. Od sierpnia 2002 r. jest dzierżawiony i zagospodarowywany przez osoby prywatne. Lewe skrzydło koszar zagospodarowano do celów muzealnych i turystycznych – w czterech kazamatach zlokalizowano ekspozycję poświęcona historii Twierdzy Przemyśl. Planowana jest dalsza renowacja fortu i zorganizowanie w nim “hotelu”, w którym goście mogliby zasmakować trudów koszarowego życia.

Fort IX – Ujkowice “Brunner”

Fort IX “Brunner” (Glinne) swoją nazwę otrzymał na cześć  gen. Maurycego von Brunnera, jednego z Dyrektorów Inżynierii w Przemyślu. Był to duży fort pancerny, dwuwałowy, niejako wzorcowy, zaprojektowany bowiem na bazie wytycznych Technicznego Komitetu Wojskowego, podobnie jak “San-Rideau” w Bolestraszycach. Charakterystyczne dla tego typu fortów było skupienie w jednym obiekcie środków do walki zarówno na bliskie, jak i dalekie dystanse.

Do dnia dzisiejszego zachowała się fosa, wały ziemne, schron pogotowia oraz fragment galerii strzeleckiej. Pomimo zniszczeń, monumentalne ruiny robią na odwiedzających ogromne wrażenie. W 1993 r. została tu odnaleziona czterotonowa pancerna kopuła z wieży obserwacyjnej, która obecnie znajduje się na dziedzińcu Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej.

Fort X – Orzechowce

Dwuwałowy fort artyleryjski, który poprzez dodanie baterii pancernych i tradytorów, zmodernizowano na fort pancerny, stanowił element zachodniego odcinka obrony Twierdzy. Koszary fortu zostały niestety niemal całkowicie rozebrane, w fosach częściowo zachowały się jednak dwie kaponiery. W prawej znajduje się pozostałość pancerza (prod. Skody) dla dwóch armat 6 cm M. 99.

Fort XI – Duńkowiczki

Jest dziełem głównym północnego odcinka obrony. Jest to fort artyleryjski, dwuwałowy, pancerny. Jego głównym zadaniem była obrona pobliskiej drogi wiodącej do Przemyśla od strony Radymna. Pomimo zniszczeń, częściowej rozbiórki i pełnienia funkcji pieczarkarni, zachował się do dziś w stosunkowo dobrym stanie. W takim pozostają koszary szyjowe fortu, schrony na górnym wale a także wewnętrzne ciągi komunikacyjne. Znajduje się tu również jedyna w całej Twierdzy Przemyśl zachowana unikatowa podstawa pod jedną z obrotowo wysuwanych wież M.2.

Fort XII – Żurawica “Werner”

Fort otrzymał imię pierwszego komendanta Twierdzy Przemyskiej – Antona Wernera, był fortem głównym, artyleryjskim, należał do północnego odcinka obrony. Fort doskonale zachowany, jego stopień zniszczenia określa się na zaledwie 10%. do niedawna wykorzystywany był przez Wojsko Polskie. Obecnie jest dzierżawiony i zagospodarowany, ze świetnie zaaranżowaną ekspozycją historyczną w tym eksponaty „Memorial De Verdun”. Na obiekcie organizowane są również interesujące imprezy tematyczne.

Fort XIII – Bolestraszyce “San Rideau”

“San Rideau” – czyli “Osłona Sanu” był fortem pancernym, trzykondygnacyjnym, dwuwałowym, podobnie jak Fort IX powstał na bazie wytycznych Technicznego Komitetu Wojskowego. Fort wraz z fortem XIIIb “Bolestraszyce” miał za zadanie panowanie nad skarpą pradoliny Sanu oraz samą doliną.  Pomimo zniszczeń ruiny nadal imponują swoim rozmachem i zdecydowanie warto je odwiedzić. Fort jest możliwy do zwiedzania, jednakże należy zachować szczególną ostrożność.

Wspomniany fort XIIIb „Bolestraszyce”, a dokładniej jego ruiny, można oglądać na terenie słynnego bolestraszyckiego Arboretum, utworzonego w 1975 r. Na południe od wspomnianych obiektów znajdował się fort XIIIa „Zabłocie”, wysadzony w 1915 r. i rozebrany w międzywojniu.

Fort XIV – Hurko

Dwuwałowy fort artyleryjski, panujący nad Medyką, pasmem wzgórz w okolicach Szegiń oraz drogą i linią kolejową prowadzącą w kierunku Lwowa. Najbardziej krwawe zmagania o ten fort toczyły się 6-7 października 1914 r. podczas próby zdobycia twierdzy szturmem. Fort już niestety nie istnieje, gdyż w 1975 r. w czasie rozbudowy linii kolejowej Przemyśl – Medyka miejsce gdzie znajdowały się dzieła fortyfikacyjne zajęto i zniwelowano pod budowę bocznicy kolejowej PKP.

Fort XV – Siedliska “Borek”

Ostatni fort w zewnętrznym pierścieniu obronnym Twierdzy Przemyśl, międzypolowy fort pancerny, który wraz z czterema bateriami artyleryjskimi tworzył grupę forteczną Borek. Dzieło sąsiaduje bezpośrednio z fortem I Salis Soglio, spinając i zamykając liczący 45 km pierścień obronny.

Na szczególną uwagę zasługują zachowane dwukondygnacyjne koszary ze ścianami ceglanymi i stropami stalowo-betonowymi, a także brama wjazdowa do fortu, z ceglanymi murami oporowymi. Za koszarami możemy odnaleźć jeszcze ślady schronu głównego. W międzywojniu na terenie fortu stacjonowały oddziały Wojska Polskiego. Obiekt systematycznie był dewastowany w 2 połowie XX w. zarówno przez pobierających stąd budulec mieszańców jak i wojsko, które detonowało tutaj niewypały. Od 2005 r. 3 Historyczny Galicyjski Pułk Artylerii Fortecznej im. Księcia Kinsky’ego za fundusze ze składek członkowskich prowadzi tutaj społecznie prace renowacyjne.

Dla dowódcy 6-go kolejowego batalionu Półkownika Karpińskiego. [Inc.:] Zanim ostatecznie nie będą ewakuowani jak zdrowi tak i chorzy wojskowi austryjaccy z fortecy Przemyśl […] : roku 1915 dnia 12/25 Marca godzina 7 wieczór = An den Kommandeur des 6 Eisenbahn Battalions Oberst Karpińskij. [Inc.:] Bis zur endgültigen Evakuirung aus der Festung Przemyśl aller gesunden und kranken […] – Polona.pl

SZLAKI PIESZE:

Czarny szlak forteczny

Szlak turystyczny prowadzący wzdłuż umocnień pierścienia zewnętrznego Twierdzy Przemyśl. Składa się z dwóch, położonych po obu stronach rzeki San, niepołączonych ze sobą odcinków: południowego i północnego. Każdy z odcinków złożony jest z dwóch części podkarpackiej i karpackiej.

  1. Odcinek południowy (Hurko-Łapajówka – Górna Dybawka):
  2. Część podkarpacka (obszar Płaskowyżu Sańsko – Dniestrzańskiego i częściowo Kotliny Sandomierskiej); forty główne na szlaku (lub szlakach dojściowych): XV „Borek”, I „Salis Soglio”, II „Jaksmanice”, III „Łuczyce”, IV „Optyń”, V „Grochowce”.
  3. Część karpacka (obszar Pogórza Przemyskiego); forty główne na szlaku: VI „Helicha”, VII „Prałkowce”. Węzeł szlaków turystycznych na Wapielnicy (394) 
  4. Odcinek północny (Kuńkowce – Bolestraszyce):
  5. Część karpacka (obszar Pogórza Dynowskiego); forty główne na szlaku: VIII „Łętownia”, IX „Brunner”.
  6. Część podkarpacka (obszar Kotliny Sandomierskiej); forty główne na szlaku: X „Orzechowce”, XI „Duńkowiczki”, XII „Werner”, XIII „San Rideau”.

Szlak Dobrego Wojaka Szwejka (żółto – czarny)

Wapielnica (394) – Przemyśl – Nehrybka – Łuczyce – Jaksmanice – Siedliska – Medyka

SZLAKI ROWEROWE:

Forteczna Trasa Rowerowa (zielony)

FTR składa się z dwóch tras. Ich przebieg pokrywa się w znacznej mierze z przebiegiem pieszego czarnego szlaku fortecznego.

1.trasa północna: Przemyśl (Pomnik Orląt Przemyskich) – Kuńkowce – północna część pierścienia zewnętrznego Twierdzy Przemyśl – Bolestraszyce – Przemyśl (Pomnik Orląt Przemyskich)

2.trasa południowa: Przemyśl (parking ul. Sanocka) – Górna Dybawka – południowa część pierścienia zewnętrznego Twierdzy Przemyśl – Hurko-Łapajówka – Przemyśl (most kolejowy)

*tekst: Jakub Sadowy

No Comments Yet

Leave a Reply

Your email address will not be published.