Ikonostas – Święta Brama

Zachwycamy się urokiem pięknych cerkwi na całym Podkarpaciu. Niestety do wielu z nich nie możemy wejść. Mimo, że cerkwie to Domy Pana, zamykane są na klucz. To lata smutnych doświadczeń, kiedy to, co w cerkwiach najcenniejsze – ikony, ikonostasy ulegały kradzieży, zniszczeniu, a także podpaleniu.

Gdy staniemy w obliczu ikonostasu, doznajemy wrażenia, że chyba nie ma w świecie sakralnym nic piękniejszego.

Ta drewniana ściana, oddziela święte sacrum od ziemskiego profanum. Sam jego wygląd daje nam wyobrażenie o elemencie ludzkim i boskim. Rozmieszczenie ikon w ikonostasie, nie jest przypadkowe, widzimy świat ludzi – świętych, ale jednak ludzi, Chrystusa – święty, ale też człowiek. Nad Carskimi Wrotami widzimy to, co „nie ręka ludzka uczyniła”, – czyli świętość samą w sobie – „Mandylion, TrimorphonPanagię, Krzyż. Ikonostas został uczyniony na obraz i podobieństwo Królestwa Bożego.

Fragment ikonostasu w cerkwi w Górzance (palietowo-reliefowy z 1756 r.)

Odróżnimy w ikonostasie bogato rzeźbione Pańskie Podwoje, Carskie Wrota, które prowadzą do tabernakulum.

Skansen w Sanoku

Ikonostas to święta ściana. Przedstawiać ma nam bramę nieba, przejście między życiem ziemskim, a tym co nas czeka po śmierci –  to symbolika przejścia pomiędzy jednym światem a drugim.

Widzimy „złotą ścianę” z ikonami, z trzema wejściami. Dawniejsze ikonostasy posiadały dwoje drzwi ( np. w cerkwi w Bystrem, czy nieistniejącej już cerkwi w Lipiu – pierwsze ikonostasy z XV w – zbudowane były z dwoma wrotami – Carskimi i diakońskimi).

Główne wejście – „Carskie Wrota” – zbudowane z dwóch skrzydeł. Wkomponowane w nie są małe ikony Zwiastowania i Ewangelistów. Carskimi wrotami może wejść tylko kapłan (Swiaszczennyk).

Reprodukcja ikonostasu, którego fragmenty znajdują się w Górzance.

Wejścia boczne – zwane „wrotami diakońskimi” – tutaj za zasłonę ikonostasu wchodzą diakoni. Są zwykle jednoskrzydłowe, a na nich widnieją postacie świętych diakonów.

Typowy ikonostas składa się z trzech rzędów ikon, lecz są również ikonostasy bardziej rozbudowane składające się z pięciu rzędów.

Na samym dole ikonostasu po prawej stronie Carskich Wrót, zobaczyć możemy Chrystusa Zbawiciela – Pantokratora, z otwartą księga Ewangelii. Za nim – święty patron cerkwi. Po lewej – Matka Boża – Hodegetria, a za nią ikona świętego czczonego w regionie – często św. Mikołaja.

Ikona św. Mikołaja zachowana w cerkwi w Bystrem

Nad wrotami znajduje się Mandylion – wizerunek Jezusa Chrystusa „nie ręką ludzką czyniony” oraz rząd ikon namiestnych – kult miejscowych świętych (Spas Nerukotwornyj).

Ponad ikonami miejscowych świętych mamy rząd Prazdnyków – ikon świątecznych. To zwykle dwanaście ikon przedstawiających główne wydarzenia Nowego Testamentu.

Nad Prazdnykami  znajduje się Deesis – dwanaście ikon przedstawiających dwunastu apostołów. Czasem bywa, sześć ikon z apostołami przedstawianymi parami. Deesis oznacza wstawienniczą modlitwę trwającą do czasu Sądu Ostatecznego.

Ikonostas z cerkwi w Ropkach – obecnie Skansen w Sanoku

Nad Deesis widzimy proroków i królów Starego Testamentu, trzymających zwoje pism z fragmentami swoich tekstów.

Czasami w niektórych ikonostasach widzimy jeszcze jeden rząd – najwyższy. To rząd praojcowski. Ikony w tym rzędzie pokazują najdawniejsze dzieje zbawczej historii świata od Adama do Mojżesza. Często rząd tych ikon przedziela ikona Panagia – przedstawiająca Wcielenie.

Ikonostas wieńczy krzyż lub Pasja, czyli krzyż ze stojącymi obok postaciami Matki Bożej oraz św. Jana Apostoła. Czasami w niektórych cerkwiach spotkamy na szczycie ikonostasu tablice dekalogu, miseczkę na mannę oraz laskę Aarona.

Wygląd oryginalnego ikonostasu w cerkwi w Bystrem

Wrażenie naoczne, gdy stajemy przed pięknem ikonostasu jest wręcz nieziemskie. W cerkwiach, które zostały zaadaptowane na potrzeby kościołów katolickich, nie odniesiemy tego wrażenia piękna i takiego majestatu. Ściana ikonostasu utraciła swoją „nieziemską moc”. W cerkwiach, za wrota ikonostasu mógł wejść tylko kapłan i diakon. To była symboliczna brama do niebios. Obecnie w cerkwiach, z obrządkiem katolickim, ołtarze i przesunięcie ikonostasu na tył cerkwi, bądź na boczne ściany – całkowicie nie oddają klimatu świętości i majestatu tej „ świętej ściany”.

Całą duchowość i świętość ikonostasu zobaczymy jeszcze w cerkwi prawosławnej i grekokatolickiej, dopóki jeszcze istnieją te cerkwie, dopóki jeszcze istnieją ikonostasy.

Ikonostas – schemat, źródło: Wikipedia.org

Układ ikonostasu jest ściśle określony. Ikony umieszczone są w rzędach, których zazwyczaj jest pięć. Każdy rząd (jarus) ma swój układ ikon i swoje znaczenie.

I. Ikony namiestne i wrota
PD – predelle
CW – carskie wrota
Z,E – Zwiastowanie, Ewangeliści (często Zwiastowanie umieszczane jest pomiędzy Ewangelistami)
Wpn, Wpd – diakońskie wrota północne, południowe
N1 – najbardziej czczony lokalny święty
N2  – Hodegetria – Matka Boża
N3 – Chrystus Nauczający
N4 – Ikona chramowa – patron cerkwi

II. Rząd świąteczny
OW – Ostatnia Wieczerza
P1 – P12 -dwunadiesiatyje prazdniki (wielkie święta)

III. Grupa Deesis
D – postacie z grupy Deesis

IV. Rząd proroków i Ojców Kościoła
PR – prorocy i królowie Starego Testamentu
MB – Matka Boska Modląca się

V. PA – Patriarchowie

 

 

Lidia Tul-Chmielewska

Korzystano z materiałów źródłowych:

  • „Oazy Ortodoksji” – Jan Gajur
  • Budowa ikonostasu – Wikipedia
No Comments Yet

Leave a Reply

Your email address will not be published.